नेपालमा बालविवाह एक गम्भीर सामाजिक समस्या हो, जसले हजारौं बालबालिकाको भविष्य अन्धकारमय बनाइरहेको छ। यद्यपि कानुनी रूपमा २० वर्षभन्दा कम उमेरमा विवाह गर्नु गैरकानुनी हो, तर अझै पनि ग्रामीण तथा केही शहरी क्षेत्रहरूमा बालविवाहको प्रचलन कायमै छ। युनिसेफका अनुसार नेपालमा १८ वर्ष नपुगी विवाह गर्ने किशोरीहरूको संख्या ३७% छ भने १५ वर्ष नपुगी विवाह गर्नेको संख्या १०% छ। यस्तो अवस्थामा बालविवाह न्यूनीकरणका लागि बहुआयामिक उपायहरू आवश्यक छन्।
१. शिक्षा र सचेतना अभिवृद्धि
शिक्षा नै बालविवाह न्यूनीकरणको मूल आधार हो।
- बालबालिकालाई गुणस्तरीय शिक्षा उपलब्ध गराउने: विद्यालयमा पहुँच, छात्रवृत्ति, पोषणयुक्त खाजा, र सुरक्षित वातावरणले बालबालिकालाई विद्यालयमा टिकाइराख्न सहयोग पुर्याउँछ।
- अभिभावक र समुदायमा सचेतना फैलाउने: बालविवाहको नकारात्मक असरबारे अभिभावक, शिक्षक, धार्मिक अगुवा र समुदायका नेताहरूलाई प्रशिक्षण दिनु आवश्यक छ।
- मिडिया र सामाजिक सञ्जालको प्रयोग: रेडियो, टेलिभिजन, फेसबुक, टिकटक जस्ता माध्यमबाट जनचेतनामूलक सन्देशहरू प्रवाह गर्न सकिन्छ।
२. कानुनी कार्यान्वयनको सुदृढीकरण
नेपालमा बालविवाहविरुद्ध कानुन त छ, तर कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा कमजोरी देखिन्छ।
- कानुनी सजायको कडाइ: बालविवाह गराउने, प्रोत्साहन गर्ने वा सहमति जनाउने व्यक्तिलाई कडा सजायको व्यवस्था कार्यान्वयन गर्नुपर्छ।
- स्थानीय तहमा निगरानी संयन्त्र: वडास्तरमा बाल संरक्षण समिति गठन गरी विवाह दर्ता प्रणालीलाई कडाइका साथ लागू गर्नुपर्छ।
- अनलाइन माध्यमबाट हुने बालविवाह रोकथाम: सामाजिक सञ्जालमार्फत चिनजान भई हुने बालविवाहलाई रोक्न साइबर निगरानी र कानुनी कारबाही आवश्यक छ।
३. आर्थिक सशक्तिकरण
गरिबी बालविवाहको प्रमुख कारणमध्ये एक हो।
- आर्थिक सहयोग कार्यक्रम: गरिब परिवारका बालिकालाई लक्षित गरी छात्रवृत्ति, सीपमूलक तालिम, र स्वरोजगार कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
- आमाबुबालाई प्रोत्साहन: छोरीलाई विद्यालय पठाउने अभिभावकलाई नगद वा अन्य प्रकारको प्रोत्साहन दिन सकिन्छ।
४. किशोर-किशोरीमैत्री कार्यक्रम
- क्लब र समूह गठन: विद्यालय तथा समुदायमा किशोर-किशोरी क्लब गठन गरी उनीहरूलाई नेतृत्व विकास, यौन शिक्षा, आत्मरक्षा तालिम दिन सकिन्छ।
- परामर्श सेवा: किशोरावस्थामा हुने मानसिक, शारीरिक परिवर्तनबारे परामर्श दिने केन्द्रहरू स्थापना गर्नुपर्छ।
५. धार्मिक र सांस्कृतिक नेतृत्वको भूमिका
- धार्मिक अगुवाहरूको संलग्नता: विवाहको सन्दर्भमा धार्मिक संस्कारको भूमिका हुने भएकाले धार्मिक अगुवाहरूलाई बालविवाहविरुद्धको अभियानमा सहभागी गराउनु आवश्यक छ।
- सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू: नाटक, गीत, कविता, चित्रकला जस्ता माध्यमबाट बालविवाहको असरबारे जनचेतना फैलाउन सकिन्छ।
६. राष्ट्रिय रणनीति र कार्ययोजना
नेपाल सरकारले सन् २०३० सम्म नेपाललाई बालविवाहमुक्त बनाउने लक्ष्यसहित राष्ट्रिय रणनीति र कार्ययोजना २०८२ ल्याएको छ। यसमा निम्न बुँदाहरू समावेश छन्:
- नीति निर्माण र संशोधन: बालविवाहसम्बन्धी कानुनलाई अझ स्पष्ट र प्रभावकारी बनाउने।
- स्थानीय सरकारको भूमिका: स्थानीय तहमा बालविवाहविरुद्धको अभियान सञ्चालन गर्ने।
- साझेदारी: गैरसरकारी संस्था, अन्तर्राष्ट्रिय निकाय, समुदाय र सरकारबीच सहकार्य।
७. तथ्यांक संकलन र अनुसन्धान
- विश्वसनीय तथ्यांक संकलन: कुन जिल्लामा कति बालविवाह भइरहेको छ भन्ने तथ्यांक संकलन गरी नीतिगत निर्णयमा प्रयोग गर्नुपर्छ।
- अनुसन्धान र मूल्याङ्कन: बालविवाह न्यूनीकरणका कार्यक्रमहरूको प्रभावकारिता मूल्याङ्कन गरी सुधार गर्न सकिन्छ।
निष्कर्ष
बालविवाह न्यूनीकरण कुनै एक निकाय वा व्यक्तिको काम होइन। यो समाज, सरकार, अभिभावक, शिक्षक, धार्मिक अगुवा र स्वयं किशोर-किशोरीको साझा जिम्मेवारी हो। शिक्षा, कानुन, आर्थिक सशक्तिकरण, र सामाजिक चेतनाको समन्वयबाट मात्र बालविवाह न्यूनीकरण सम्भव छ। सन् २०३० सम्म नेपाललाई बालविवाहमुक्त बनाउने लक्ष्य प्राप्त गर्न हामी सबैले आ-आफ्नो ठाउँबाट योगदान गर्नुपर्छ।