नेपाली युवाको रोजगारी संकट : चुनौती र समाधान
प्रस्तावना
नेपालको जनसंख्यामा युवाको हिस्सा करिब ४०% भन्दा बढी छ। तर विडम्बना के छ भने, यही ऊर्जा र क्षमता बोकेका युवाहरू रोजगारीको गम्भीर संकटमा परेका छन्। वैदेशिक रोजगारमा निर्भरता, घरेलु रोजगारीको कमी, र अवसरको असमान वितरणले नेपाली युवालाई आर्थिक र सामाजिक रूपमा कमजोर बनाइरहेको छ।
रोजगारी संकटको वर्तमान अवस्था
- वैदेशिक रोजगारमा निर्भरता: करिब १५ लाखभन्दा बढी नेपाली युवा खाडी मुलुक, मलेसिया, कोरिया, र अन्य देशमा रोजगारीका लागि गएका छन्।
- देशभित्र अवसरको कमी: कृषि, उद्योग, र सेवा क्षेत्रमा पर्याप्त रोजगारी सिर्जना हुन सकेको छैन।
- शिक्षा र रोजगारीबीच असमानता: विश्वविद्यालयबाट स्नातक भएका युवाहरूले आफ्नो सीपअनुसार रोजगारी पाउन सकिरहेका छैनन्।
- अनौपचारिक क्षेत्रको वर्चस्व: धेरै युवाहरू असुरक्षित र अनौपचारिक रोजगारीमा निर्भर छन्।
रोजगारी संकटका कारणहरू
१. आर्थिक संरचना कमजोर
नेपालको अर्थतन्त्र अझै पनि कृषि-आधारित छ। औद्योगिक क्षेत्र कमजोर हुँदा रोजगारी सिर्जना सीमित हुन्छ।
२. राजनीतिक अस्थिरता
बारम्बार सरकार परिवर्तन, नीति अस्थिरता, र भ्रष्टाचारले लगानीकर्तालाई निरुत्साहित बनाउँछ।
३. शिक्षा प्रणाली र बजारबीच असन्तुलन
शिक्षा प्रणालीले बजारको मागअनुसार सीपयुक्त जनशक्ति उत्पादन गर्न सकेको छैन।
४. प्रविधि र नवप्रवर्तनको कमी
नवीन प्रविधि र उद्यमशीलता प्रोत्साहन नहुँदा युवाहरूलाई नयाँ अवसर भेट्टाउन कठिन हुन्छ।
५. वैदेशिक रोजगारीको आकर्षण
विदेशमा तत्काल आय हुने भएकाले युवाहरू देशभित्रको अवसरलाई बेवास्ता गर्छन्।
रोजगारी संकटका प्रभावहरू
- आर्थिक असर: युवाहरू विदेश जानु भनेको देशभित्र श्रमशक्ति अभाव हुनु हो।
- सामाजिक असर: परिवार विखण्डन, सामाजिक सम्बन्ध कमजोर, र मानसिक स्वास्थ्यमा असर।
- राजनीतिक असर: युवाको असन्तुष्टि बढ्दा सामाजिक आन्दोलन र अस्थिरता।
- सांस्कृतिक असर: विदेशमा लामो समय बस्दा सांस्कृतिक पहिचान कमजोर।
समाधानका उपायहरू
१. उद्यमशीलता प्रोत्साहन
- युवालाई व्यवसाय सुरु गर्न सजिलो बनाउने नीति।
- स्टार्टअपमा लगानी, सीप विकास तालिम, र प्राविधिक सहयोग।
२. कृषि आधुनिकीकरण
- आधुनिक प्रविधि प्रयोग गरेर कृषि क्षेत्रलाई आकर्षक बनाउने।
- कृषि उत्पादनलाई बजारसम्म पुर्याउने पूर्वाधार विकास।
३. औद्योगिक विकास
- लगानीमैत्री नीति, कर छुट, र उद्योग स्थापना प्रोत्साहन।
- ग्रामीण क्षेत्रमा साना उद्योग स्थापना।
४. शिक्षा प्रणाली सुधार
- बजारको मागअनुसार पाठ्यक्रम।
- प्राविधिक र व्यावसायिक शिक्षा विस्तार।
५. वैदेशिक रोजगार व्यवस्थापन
- सुरक्षित र व्यवस्थित वैदेशिक रोजगार।
- विदेशमा सीप सिकेका युवालाई फर्किएपछि देशभित्र अवसर दिने।
६. डिजिटल अर्थतन्त्र
- IT, freelancing, र remote work मा युवालाई संलग्न गराउने।
- डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत रोजगारी सिर्जना।
सकारात्मक पहलहरू
- बेरोजगार युवालाई अस्थायी रोजगारी दिने प्रयास।
- विभिन्न संस्थाले युवालाई सीप विकास तालिम दिइरहेका छन्।
- उद्यमशीलता प्रोत्साहनका लागि कोष स्थापना।
भविष्यको दिशा
नेपालले युवाको क्षमता प्रयोग गर्न सके भने रोजगारी संकटलाई अवसरमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ।
- दीर्घकालीन नीति र स्थिर सरकार।
- लगानीमैत्री वातावरण।
- सीपयुक्त जनशक्ति उत्पादन।
- ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना।
निष्कर्ष
नेपाली युवाको रोजगारी संकट केवल आर्थिक समस्या मात्र होइन, सामाजिक र राजनीतिक चुनौती पनि हो। यसलाई समाधान गर्न उद्यमशीलता, कृषि आधुनिकीकरण, औद्योगिक विकास, शिक्षा सुधार, र डिजिटल अर्थतन्त्रमा ध्यान दिन जरुरी छ।
यदि नेपालले युवाको क्षमता र ऊर्जा प्रयोग गर्न सक्यो भने, रोजगारी संकट समाधान हुँदै देश समृद्धिको मार्गमा अघि बढ्नेछ।